ИНФО
-
ЦЕС
23
тамыз
2013
жыл
8
№ 33 (1396)
АСТАНА АЙНАСЫ
Этнопедиатрия –
қандай ғылым?
Бұл – әр елдің бала
тәрбиесіндегі өзіндік
ерекшеліктерін оқыта-
тын ғылым түрі. Мына
жарық дүниенің есігін
ашқаннан-ақ сәбиді
қашан, қанша ұйықта-
ту, тамақтандыру, шо-
мылдыру қажет, соның
бәрі белгілі бір тәртіп
бойынша жүзеге асы-
рылады. Мұнда әр
халықтың баланы күтіп,
бағуда, өсіруде орын-
дайтын салт-дәстүрі,
әдет, амалдары, дене
жаттығулары, тәртібі
бар. Этнопедиатрия
арқылы соны танып,
түсінуге болады. Осы
ғылым арқылы біздің
бір білгеніміз:
1 . Г о л л а н д и я д а
сәбидің белгілі бір
күн тәртібі қатаң сақ-
талады.
2. Дамыған елдер-
де аналары сәбиін
күніне 6-8 рет емізсе,
африкалық тайпалар-
дың сәбилері әрбір 15
минут сайын емізіледі.
3. АҚШ-та тамақтану,
ұйықтау, ойнау сәбидің
қалауына сәйкес орын-
далады.
4. Ең көп жылайтын
сәбилер американдық-
тарда. Себебі, мұнда
сәбидің дауысына ана-
сы орташа есеппен
алғанда 1-2 минуттан
кейін ғана назар ауда-
рады.
5. Африкалық аналар
баласы жыласа болды,
он секундта-ақ оны
қолына алып емізе ба-
стайды.
Неміс халқында
Нақты деректерді
талдап, пайымдасақ,
немістің
қыз-жігіті
отыз жасқа кел-
генше үйленіп, үй
б о л ғ а н д а р ы м е н ,
сәбилі болуға асық-
пайды. Өйткені, олар
балалы болудың өзде-
ріне үлкен жауап-
кершілік жүктейтінін
біледі. Сол себепті,
ең бірінші, өз ша-
ң ы р а қ т а р ы н ы ң
материалдық жағын
нығайтуға күш сала-
ды. Отбасы болды ма,
жеке пәтері, үй ішінің
қажетті дүние-мүлкі,
өздерінің киім-кешегі
мен жеке автокөлігі,
жинаған азын-аулақ
қаржысы, жұмысы бо-
луға тиісті.
Және де неміс от-
басы балалы болуды
алдын ала жоспарлай-
ды. Сол кезде ерлі-
зайыптылар өздерінің
д е н с а у л ы қ т а р ы н а
ерекше көңіл бөліп,
дәрігерлер белгілеген
д ә р у м е н д е р д і
қ а б ы л д а й д ы ,
емделеді, саламатты
өмір салтын ұстанады.
Алайда кейбір неміс
әйелдері өз қызметін
бірінші орынға қоя-
тындықтан, жүкті бо-
луға асықпайды. Оған
күйеулері де қарсы
келмей, көп отбасы-
лар балалы болуды
кейінге қалдырып та
жатады.
Қазір Германияда
жасанды түсік жаса-
Оның өз еліне тән ерекшелігі
Бала – барлық ата-ананың қолындағы Аллаһ Тағаланың аманаты. Оны қалай тәрбиелеп өсірдің, олардың өзіңе,
елің мен жеріңе, бүкіл адамзатқа жасаған жақсылығы мен жамандығы қандай, ахиретте оған да жауап бересің.
Өйткені, сәби жас шыбықтай иілгіш, кез-келген пішінге салуға болады. Балалардың жүрегі таза айна тәрізді,
көргенін бойына тез қабылдап алады. Нәресте шағынан жаман сөз, жат қылық, нәшар ортадан аулақ ұстай
білсең, өнегелі жан болып ержетеді. Бұл орайда әр халықтың өзіндік ұлттық тәлім-тәрбиесі бар.
Оның ізгілерін естіп, біліп, үйренгеннің әбестігі жоқ.
Ұлттық бала тәрбиесі
туға тиым салын-
ған. Алайда, көп от-
басы баланы кеш жос-
парлайтындықтан, бұл
елдің туу көрсеткіші
басқа мемлекеттермен
салыстырғанда өте тө-
мен. Немістерге тән
тәртіптілік пен ұқып-
тылық, балалы болуды
ұйғарған жас отбасы
болашақ сәбилерін кү-
тетін адамды, қарай-
тын педиатрды ал-
дын-ала
белгілеп,
тағайындайды. Баспа-
насы баласымен тұру-
ға қолайлы ма, олай
болмаса оны қандай
пәтермен ауыстыр-
ғандары жөн, оны да
ойластырып, күйеуі
мен әйелі күні бұрын
сәбиінің күнтәртібін
де бірге белгілеп,
бекітіп қояды да оны
бұлжытпай орындайды.
Бір қызығы, басқа
ұлттардың әжелеріндей
немістің әжелері өз
немерелерін бағуды
міндет санамайды. Ме-
рекелерде немереле-
ріне неше түрлі сый-
сияпат жасаумен ғана
шектеліп, зейнеткерлік
демалысындағы бос
уақытын табиғат ая-
сында демалуға, шетел-
дерге саяхат жасауға,
емделіп, өзін-өзі күтуге
жұмсайды. Германияда
балабақшалардың көбісі
жарты күн ғана жұмыс
істейтіндіктен, жас отба-
сылар бала күтушілер-
ді жалдайды. Мұндай
жағдайда да олар әке-
шешесін немерелерін
бағып, күтпеді деп
кінәламайды. Ал, біз-
дің қазақтарда ше,
ұлынан да, қызынан
да сүйген немерелері
мен жиендерін ата-
әжесі өмір бойы бағуға
мәжбүр. Біз енді не-
містік тәлім-тәрбиенің
өзіндік ерекшеліктеріне
тоқталсақ:
1.
Неміс балабақ-
шасы оқу, жазуға үй-
ретпейді. Мұнда әр
баланың қалауына сәй-
кес жағдай жасалып,
оларды бірлесіп жұмыс
істеуге, тәртіпті де
ұқыпты болуға баулитын
ойындар өткізіледі.
2. Неміс бала бақ-
шасында бір бала бір
бөлмеде жатып, ән айт-
қысы келсе де, айнала-
сын шашса да өз еркі.
3. Қолына қалам
ұстаған әрбір неміс ба-
ласы күнделік жазады.
Мерекелер, туылған күн-
дер олардың осы күн-
деліктерінде жазулы
тұрады.
4. Әрбір неміс ата-
ана баласының қалта
шығынына белгілі бір
мөлшерде ақша беру-
ге міндетті. Балалар
сол ақшасын үнемдеп
жұмсап, кішкентай кезі-
нен-ақ болашақ бюд-
жетін басқаруға үйре-
неді.
5. Бастауыш сынып-
тарда сабақтардың кө-
бісі ойын түрінде өт-
кізіледі. Мектепке ке-
лер алдында әрбір бала
ата-анасының дайын-
дығынан өтіп, оқуға
психологиялық тұрғыда
әзір болады.
6. Мектепте оқушы-
лардың алған нәшар
бағалары көпшілік ал-
дында айтылмайды. Бұл
нәшар оқитын баланың
көңіл күйін түсірмеу,
жігерін жасытпау үшін
жасалады.
7. Неміс мектептерін-
де оқушылардың сынып-
тағы отыратын орында-
ры жиі ауыстырылады.
Бұл олардың өзгелермен
жақсы тіл табысуы үшін
қолданылатын ұстаздық
тәсіл.
8. Германияда сегіз
жастан асқан балаға
да теледидарды белгілі
бір уақыттарда ғана кө-
руге рұқсат етіледі.
Оның өзінде ол бала-
ларға арнап берілетін
д ү н и е т а н ы м д ы қ
бағдарламаны
15-20
минут қана көре алады.
9. Теледидар, ком-
пьютер алдында аз
отыратындықтан, әрбір
неміс баласының күні
бойы жазу-сызумен,
ән айтумен, билеумен,
түрлі үйірмелерге ба-
рып қабілетін, талантын
шыңдаумен айналысуы-
на бос уақыты мол.
10. Германияда тұра-
тын кез-келген ұлт
неміс тілін білуге тиісті
болғандықтан, бала-
лар барлық ұлттың ұл-
қыздарымен
сөйлесе
алады. Германияда неміс
тілінде сөйлемейтін-
дерді жергілікті халық
ұнатпайды.
11. Білім беру сала-
сында неміс тарихын,
тілін оқытуға айрықша
мән-маңыз беріледі.
12. Германияда бала
құқығын қорғауға ерек-
ше көңіл бөлінеді. Әрбір
ұл-қыз балабақшадан-
ақ өз құқығын қалай
қорғауға, заңсыздықпен
қалай күресуге болаты-
нын біліп, үйренеді.
13. Мектептің оқу
б а ғ д а р л а м а с ы н д а
патриоттық бағытта ар-
найы сабақтар өткізіледі.
14. Үйірмелерде ба-
лаларға елі мен жеріне
пайдалы заттарды жа-
сауға үйретеді.
15. Балаларға жас
кезінен рұқсатсыз, ал-
дын-ала жасалынбаған
келісімсіз біреудің үйіне
баруға, қонақ шақыруға
болмайтыны түсіндірі-
ліп, оларды немістік өмір
салтымен тәрбиелейді.
Жапон халқында
Бұл елде кішкене
сәбилердің үйде, түзде
қалағанын
жасауына
рұхсат. Жапондардың
осы тәртібі қазақтардың:
«Балаңды бес жасқа
дейін патшаңдай күт,
он бес жасқа дейін
құлыңдай жұмса, ал
он бестен кейін оны-
мен досыңдай сыйлас»,
- деген қағидасымен
сайма-сай. Яғни, бала
бес жасқа дейін емін-
еркін өсіп, жетіледі де,
одан кейін қатаң тәртіп-
ке түсіп, шыңдалып,
шынығады.
1. Жапон баласы үшін
оны оңаша бөлмеге
жалғыз отырғызып қою –
жазаның ең қатаңы.
2. Қоғамнан тыс өмір
сүру жапондар үшін
кешірілмес күнә. Бұл
балаға сәби шағынан
жан-жақты түсіндіріледі.
Содан, табиғи апат
кезінде де жапондар
жапа-тармағай
қа-
шып, өзгелерді қиын
жағдайда
қалдырып
кетпейді.
3. Жапон отбасында
әке-табыс тауып, асы-
раушы, ана-бала тәр-
биесіне жауапты жан.
Жапон этимологиясын-
да шешені – «канай» -
үй ішіндегі адам, әкені
– «сюдзин» - қожайын
деп атайтын сөз сақ-
талған.
4. Жапон баласы
туған-туысын: «үлкен
аға», «кіші аға», «үлкен
әпке», «кіші әпке» деп
атап,
жастайынан-ақ
кімнің қаншалықты туыс-
тық жақындығы барын
біліп өседі.
5. Жапонияда се-
бепсіз ешбір бала жы-
ламайды. Анасы үнемі
оның әрбір іс-әрекетін
бақылап, оған ненің
қажет екенін алдын-ала
біліп отырады.
6. «Болмайды» деген
тиым жапон баласына
қандай жағдайда айты-
латыны сәби кезінен-ақ
түсіндіріледі.
7. Кішкентай сәби
оқыста құлап, денесін
жарақаттап алса, оны
бақылап отыруға тиісті
анасы баласынан кешірім
сұрайды.
8. Жапондар бала-
сын ұрып, соқпайды,
оларға айқайламайды,
оларды боқтамайды.
9. Сәби перзентха-
надан шығысымен-ақ,
«қызыл крест» қоғамы-
ның өкілдері сол үйге
келіп, ол бала өміріне
қолайлы ма, қауіпсіз
бе, бәрін бақылап,
ақыл-кеңестерін айтып
кетеді. Сәби еңбектей
бастағанда олар тағы да
келеді де үйдегі барлық
қатты заттарды жұмсақ
нәрселермен
қаптап,
сақтандыру шараларын
жасайды.
10. Бала іште жат-
қаннан-ақ оған ата-ана-
сы елінің салт-дәстүрі,
тарихы, мәде-ниеті, діні,
наным-сенімі туралы ай-
тып, оны он бір жасқа
толғанша жалғастырады.
11. Жапондарда ұл-
қыз тәрбиесінің өзін-
дік ерекшеліктері бар.
Қыздарға сұлулыққа,
нәзіктікке баулитын
«Гүл» сабағы өткізіледі.
12. Жапон баласының
«саяси жүйе құрастыру»
деп аталатын ойыншығы
бар. Бұл оны мемлекеттік
жүйені танып, білуге
үйретеді.
13. Барлық сабақ жа-
пон тілінде өтіп, бесінші
сыныптан соң ғана шет
тілі, өзге елдердің тари-
хы оқытылады.
14. Жапондар әрбір
батыры
мен
тари-
хи тұлғалары туралы
жас кезінен айтып бе-
ріп, баласын ұлттық
мүдде үшін өмір сүруге
тәрбиелейді.
Америка халқында
Әлемдегі ең дамыған,
көп елге билігі мен
ықпалын жүргізе алатын
күшті мемлекеттердің
бірі – Америка Құрама
Штаттары. Атауынан-
ақ көрініп тұрғанындай
бұл елдің халқы әубас-
та ой мен қырдан қашып-
пысып, қаңғырып келіп,
тұрақтап, қалған сан
алуан
ұлттар
мен
ұлыстардың, жабайы
тайпалардың өсіп-өн-
ген ұрпақтары, - дейді
көп тарихшылар. Бұл
осы мемлекеттің негізін
құрайтын басты ұлт
жоқ, соған сәйкес бүкіл
елге ортақ ұлттық тәлім-
тәрбие,
салт-дәстүр,
әдеп-ғұрып, мәдениет
жоқ екенін аңғартады.
Ойлап отырсаңыз, мақ-
танарлық жағдай емес.
Алайда ақиқатын айтар
болсақ, біздің еліміз-
дегі кейбір пысықай-
ларға «Американдық-
тар» деген атау қатты
ұнап қалса керек, олар
өздерін де, біздерді де
қазақ ұлты, қазақ халқы
деп ататқыздырмауға,
яғни қазақ ұлты деген
шыққан тегімізді жоюға
барлық айла-амалын
жұмсап, бәрімізді де
төлқұжа т т арымызда
«қазақстандықтар» деп
жаздыртуға ұран салып
жүр. Ал, ұлттық атауы
жойылған халықтың тілі
де, діні де, ділі де жой-
ылады, ұлттық тәлім-
тәрбиесі мен салт-
дәстүрі, әдеп-ғұрпы да
құриды, ол іштей іріп-
шіріп, мәңгүрт болады.
Американдықтардың
бала тәрбиесі. Оны
танып-түсіну үшін ең
бірінші, осы елдегі ха-
лықтың болмыс-бітіміне
үңілуіміз қажет. Өйткені,
әр халықтың өзіне тән
ұлттық
ерекшеліктері
мен қадыр-қасиеті бар
да, соған сәйкес тәр-
биесі де рухани байлық-
қа толы. Мысалы, қа-
заққа – қонақжайлы-
лық, дархан мінезділік
тән, өзбектерге – сау-
дагерлік, бағбандық
тән, немістерге – тәр-
тіптілік,
ұқыптылық
тән, французға – мәде-
ниеттілік, сәнділік тән,
жапондарға – өнерта-
быстық, ұшқыр ойлылық
тән дегендей... Ал,
американдықтарға ше?
Мұнда бүкіл елге ор-
тақ асыл құндылық-
тарды табу оңай емес.
Өйткені, әрбір құрама
штаттың өз лақап аты,
ресми емес ұраны
бар. Содан-ақ сол
өңірдегі халықтың ты-
ныс-тіршілігін,
тәлім-
тәрбиесін байқауға бо-
лады. Біз енді сол 18
штаттың алтауына ғана
тоқталсақ:
Делавэр штаты
–
«Бірінші штат» неме-
се «Гауһар штаты».
Ұраны: «несі бар, бізге
су құрамындағы хими-
каттар қатты ұнайды».
(Ол қандай химикаттар
болды екен. Спирт пе,
есірткі ме, шырын ба,
бояулар ма?).
Джорджия штаты
-
«Оңтүстік империясы»
немесе «Өрік шта-
ты». Ұраны: «Біз енді
қара адамдарды дарға
аспаймыз». Бұрын мұн-
да нәсілшілдіктің кең
өрістегенінен хабар бе-
ріп тұрғандай...
Калифорния штаты
– «Алтын штат». Рес-
ми емес ұраны: «Біздің
отызға жақындаған
ә й е л д е р і м і з д і ң
бойындағы
пласт-
масса біздің авто-
көліктеріміздегіден де
көп». Ең үлкен алтын
қоймасы табылған, қа-
зір
апельсин
көп
өсірілетін өңір.
Невада штаты
–
«Жусаны көп штат».
Ұраны: «Жезөкшелер
мен құмар ойындар...
Бізде басқа ештеңе де
жоқ». Казиносымен
аты шыққан Лас-Вегас
осы Невада штатында.
Ресми емес ұранынан-
ақ сезіліп тұр ғой, бұл
өңірде жезөкшеліктің,
құмар ойынының кең
өріс алып отырғаны.
Соған сәйкес жас-
тар арасында сондай
теріс жолға түсушілер
өте көп. Және ол көп
адамға өмір салты
іспеттес қалыптасып
кеткен.
Оңтүстік Каро-
лина штаты
– «Паль-
малар штаты». Ұраны:
«Азаматтық соғыс әлі
біткен жоқ!». Адам-
дар арасындағы қыр-
ғи-қабақ, атыс-шабыс,
тәртіпсіздік, қатыгез-
діктен хабар беріп
тұрғандай...
Юта штаты
–
«Ұлу - штат». Ұраны:
«Менің Иисусым сенің
Иисусыңнан жақсы».
Бір құдайды екіге
бөлу, оны бір-бірі-
нен кем, артық көру
ө р к е н и е т т і л і к к е ,
и м а н д ы л ы қ қ а ,
а д а м г е р ш і л і к к е
жатпайтын-ақ іс. Сон-
да бұл өңірдің халқы
ұл-қызына
осындай
ұранмен өмір сүруге
тәрбиелейді ме екен?
Көрдіңіздер ме, Аме-
риканың әр штаты-
ның тыныс-тіршілі-
гі, әдеп-ғұрпы таным-
т ү с і н і г і ә р қ и лы .
Олай болса, мұнда
тәлім-тәрбие де бі-
регей емес. Әрине,
еш адам өзінің ұл-
қызының жаман бол-
ғанын қаламайды.
Тек сығандардың,
кейбір тәжіктердің ба-
лаларын соңынан ер-
тіп, көшеде қайыр
сұрауды
өздерінің
салты етіп ұстайтыны
да өмір шындығы ғой.
Сол сияқты, Амери-
каның әрбір штаты-
ның да өзіндік ерек-
шелігі, соған сәйкес
тәлім-тәрбиесі бар.
Рас, мұнда жалпы-
ға ортақ тәртіп те,
мәдениет те белгі-
ленген. Тек, одан же-
ке ұлттық асыл құн-
дылықтардың иісі
шықпайды. Ал, біз-
дің қазақ халқының
т ә л і м - т ә р б и е с і н -
де обал-сауапты ой-
лау, аруақты сыйлау,
үлкендерден бата алу,
қуанышта құдайы жа-
сау, ағайынға сыба-
ға беру, жақсылықта
сүйінші сұрау, жеті
а т а сын жа т қа ай -
тып, жеті атаға дейін
қыз алыспау тәрізді
ұлттық асыл құн-
дылықтар өте көп-ау!
Мақсұтбек
СҮЛЕЙМЕН.
